Kuşak değişimi ofiste ilan edilir, sofrada sınanır
Aile şirketlerinde kuşak değişimi odaya çoğu zaman tek bir cümleyle gelir: babam bırakmıyor. Bazen anne, bazen amca; cümlenin öznesi değişir ama yapısı aynı kalır. Devralan kişi unvanı almıştır, yetki belgeleri imzalanmıştır, duyuru yapılmıştır. Yine de aldığı kararların bir kısmı birkaç gün içinde yumuşar, ertelenir ya da sessizce geri alınır. Devralan bunu, devreden kuşağın müdahalesi olarak anlatır.
Anlattığı şey çoğu zaman doğrudur, ama eksiktir. Kuşak değişimi üzerine yazılanların neredeyse tamamı süreci anlatır: devir planını, hissedar sözleşmesini, aile anayasasını, yönetim kurulunun yeni hâlini. Bunların hepsi gereklidir. Devir planı kimin hangi kararı vereceğini yazar, o kararın nerede yeniden konuşulacağını yazmaz. Anlatılmayan şey, devrin iki insan arasında, aynı anda iki ayrı ilişkinin içinde yaşandığıdır.
Aynı iki insan, iki ayrı ilişki
Şirket profesyonel bir yöneticiye devredildiğinde, devredenle devralan arasında tek bir ilişki vardır ve o ilişki ofiste yaşanır; bunu şirketi profesyonel yönetime devretmeyi anlattığımız yazıda ele almıştık. Aile şirketinde ise devreden aynı zamanda anne ya da babadır, devralan aynı zamanda evlattır. İş ilişkisi yeni kurulmaktadır. Aile ilişkisi ise otuz yıldır oradadır ve hiçbir devir belgesi onu kapsamaz. Aile şirketinde kuşak değişimi tek bir geçiş değil, aynı iki insanın iki ayrı ilişkide aynı anda yaptığı iki geçiştir ve bu ikisi aynı hızda ilerlemez.
Karar toplantıda alınır, sofrada yeniden açılır
Koçlukta sık karşılaştığımız desen, kararların nerede geri döndüğüne bakıldığında görünür hâle gelir. Devralan kişi bir cuma günü yönetim toplantısında bir karar verir: bir bayilik anlaşmasını yenilememek, uzun süredir görevde olan bir müdürün yerini değiştirmek, bir yatırımı bir yıl ertelemek. Karar gerekçelidir ve odadakiler onu kabul etmiştir.
Pazar sofrası, pazartesi sabahı
Pazar günü aile yemekte bir araya gelir. Devreden kuşak konuyu açar, çoğu zaman bir soruyla ya da bir hatırlatmayla: o bayiyle yirmi yıldır çalışıyoruz, o müdür bu şirkete çok emek verdi. Bir talimat verilmez. Ama pazartesi sabahı karar biraz değişmiştir. Bayiye bir yıl daha tanınır, müdürün görev değişikliği bir sonraki çeyreğe kalır. Devralan kendi gözünde bir talimata uymamış, yalnızca bir görüşü hesaba katmıştır.
Örgütün çıkardığı ders
Örgüt sofrayı görmez, ama pazartesiyi görür. Cuma verilen kararın pazartesi değiştiğini birkaç kez yaşayan bir ekip, kararın gerçekte nerede verildiğine dair kendi sonucunu çıkarır. Önemli konular artık cuma günü değil, hafta sonu geçtikten sonra kesinleşmiş sayılır. Bazıları daha kısa bir yol bulur ve konuyu doğrudan büyük kuşağa taşır.
Bu okuma, devralanı çocukluğundan beri tanıyan kıdemli çalışanlarda daha hızlı yerleşir. Onların gözünde devralan bir süre daha patronun çocuğudur ve pazartesi değişen her karar bu eski resmi biraz daha doğrular. Devralan bunu bir saygı eksikliği olarak yaşar ve çoğu zaman daha sert kararlarla karşılık verir; sert bir karar ise sofrada daha kolay yeniden açılır. Devreden kuşak şirkete hiç girmeden şirkette kalabilir, çünkü ofis kapısı kapansa da sofra her hafta yeniden kurulur.
Cuma verilen karar pazartesi değişiyorsa, ekip kararın gerçekte nerede verildiğini öğrenmiş demektir.
Soruyu sofraya çoğu zaman devralan taşır
Bu desen anlatılırken devreden kuşak genellikle bırakamayan taraf olarak görülür ve bu bazen doğrudur. Ama koçlukta konuşmayı ilerleten şey, sofrada açılan her konuyu kimin açtığına bakmaktır. Devralan son birkaç ayı hatırladığında çoğu zaman şaşırır: konuyu masaya kendisi getirmiştir. Bir yorgunluk anında, bir dertleşme gibi, ya da yalnızca sen olsan ne yapardın diye sorarak. Şirketin başında konuşabileceği insan azaldıkça en yakındaki sese dönmesi de anlaşılırdır; bu daralmayı kiminle konuşacağını bilememe üzerine yazdığımız yazıda ele almıştık.
Görüş istemek, onay beklemek
Bunun ardında çoğu zaman bir çocuğun anne babasından beklediği onay vardır. Otuz yıl boyunca doğru yapıp yapmadığını o yüzde okumuş biri, şirketin başına geçtiği gün bu alışkanlığı bırakmaz. Görüş istemek bir yöneticinin yapabileceği en sağlıklı şeylerden biridir; onay beklemek ise kararı bir başkasına devretmenin sessiz bir yoludur. Fark sorunun cümlesinde değil, cevaptan sonra ne olduğunda görünür. Görüş isteyen kişi kararını verir ve görüşü hesaba katar. Onay bekleyen kişi kararını cevaba göre değiştirir.
Devreden kuşak da soruyu duyduğu gibi cevaplar. Evladı ona bir şey sorduğunda bir ebeveyn olarak cevap verir, bir yönetim kurulu üyesi olarak değil. Bir ebeveynin evladına verdiği cevap da bir yönetim kurulu üyesininkinden daha korumacıdır: riskten uzak durmayı, eski ilişkileri korumayı, kimseyi kırmamayı öğütler. O cevabın pazartesi bir talimat gibi uygulanacağını çoğu zaman bilmez. Devreden kuşak sofrada ebeveyn olarak konuşur, devralan ise onu patron olarak duyar; kararın değiştiği yer bu iki duyuş arasındaki boşluktur.
Devir iki ayrı masa kurulduğunda ilerler
Bu deseni değiştirmek için devreden kuşağı sofrada susturmak gerekmez, devralanın ailesiyle konuşmayı kesmesi de gerekmez. Gereken, iki ilişkiye iki ayrı yer açmaktır. Bunun için devralanla birlikte yaptığımız ilk çalışma küçük bir dökümdür.
Son kararların dökümü
Son üç ayda verilen ve sonradan değişen kararlar alt alta yazılır. Her birinin karşısına dört şey eklenir:
- kararın nerede yeniden açıldığı: toplantıda mı, telefonda mı, sofrada mı
- konuyu kimin açtığı
- devreden kuşağın cümlesinin bir görüş mü, bir talimat mı olduğu
- kararın ertesi gün neye dönüştüğü
Sayfa çoğu zaman iki şey söyler. Değişen kararların çoğu ofisin dışında yeniden açılmıştır ve devreden kuşağın cümleleri, sonradan okunduğunda, talimattan çok görüşe yakındır. Devralanı en çok zorlayan şey devredenin müdahalesi değil, kendi kulağının bir görüşü talimata çevirmesidir.
İş masası, aile masası
Dökümün ardından gelen adım bir düzenlemedir. Devredenle devralan arasında takvime yazılmış, düzenli bir iş görüşmesi kurulur; ikisi orada birbirleriyle yönetici olarak konuşur, görüş orada verilir ve orada tartışılır. Sofrada şirket konusu açıldığında ikisinden biri onu bu görüşmeye erteler. Bu bir yasak değil, bir adres değişikliğidir. Devreden kuşak sesini kaybetmez, yalnızca sesinin nereye gideceğini bilir. Devralan da kararını annesine ya da babasına değil, bir yönetim kurulu üyesine anlatmayı öğrenir.
Düzenleme devreden kuşaktan da bir şey ister ve bunun adı konmadığında uzun sürmez. Sofradaki o kısa cümleler, devredenin hem şirkete hem evladına yakın kalmasının yoluydu. İş görüşmesi bu yakınlığın bir kısmını resmî bir saate taşır ve geri kalanının yerinde bir boşluk bırakır. Devreden kuşağın o boşluğu neyle dolduracağı ayrı bir konuşmanın konusudur; o konuşma yapılmadığında sofradaki cümleler kısa sürede geri döner.
Sahadan
Bu konu odaya çoğu zaman bir bırakamama şikâyeti olarak girer. Devralan, büyük kuşağın şirketten çekilmediğini, kararlarına karıştığını, kendisine alan tanınmadığını söyler. Aile şirketlerinde kuşak değişiminin nasıl yönetileceğini sorar ve çoğu zaman devreden kuşağı ikna etmenin bir yolunu arar. Biz soruyu çeviririz: son değişen karar ilk nerede yeniden açıldı ve konuyu kim açtı.
Odada olan
Cevap çoğu zaman bir akşamla gelir ve akşam genellikle sıradandır: bir yemek, bir telefon, bir bayram ziyareti. Devralan o akşamı anlatırken kendi sorusunu da hatırlar, aldığı cevabı da, ertesi sabah neyi değiştirdiğini de. Konuşma bu noktada devredenin neyi bırakmadığından devralanın neyi bırakması gerektiğine döner: kararını onaylatma ihtiyacına. Aile şirketlerinde kuşak değişimi, devralan kararını sofraya onaylatmak için değil, yalnızca anlatmak için götürdüğünde tamamlanır.
Nasıl çalıştığımız bu soruyla başlar. Diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.