Öneriler devralana ve yapıya yazılır
Aile şirketlerinde kuşaklar arası geçiş önerileri arandığında karşıya çıkan liste, kaynağı ne olursa olsun aşağı yukarı aynıdır. Danışmanlık raporlarında, aile şirketi kitaplarında, panel konuşmalarında aynı maddeler aynı sırayla tekrarlanır ve neredeyse hepsi doğrudur:
- geçişe erken, devreden kuşak henüz güçlüyken başlamak
- kimin hangi kararı vereceğini yazan bir devir planı yapmak
- aile ile şirket arasındaki sınırı bir aile anayasasıyla çizmek
- devralacak kişiyi önce aile şirketinin dışında çalıştırmak
- bağımsız üyeleri olan bir yönetim kurulu kurmak
- bir devir tarihi belirleyip ona bağlı kalmak
Listenin ortak noktası
Bu maddelerin her biri iki adresten birine yazılmıştır. Bir kısmı yapıya seslenir: plan, anayasa, kurul, tarih. Geri kalanı devralana seslenir: onun hazırlığına, deneyimine, meşruiyetine. Devreden kuşak listede yalnızca bir kez görünür, o da bir tarihin öznesi olarak. Ne zaman bırakacağı yazılır, bıraktıktan sonra ne yapacağı yazılmaz; o tarih bile çoğu zaman tek bir kişinin saatine bakılarak seçilir, kuşağın ne zaman değişmesi gerektiğini anlattığımız yazıda ele aldığımız gibi. Kuşak geçişi önerilerinin neredeyse tamamı, geçişteki en zor koltuğun gelinen değil terk edilen koltuk olduğunu atlar.
Yeni rol yazılmadığında eski rol sürer
Koçlukta bu boşluğu çoğu zaman devralanın anlatısından duyarız. Devir planı imzalanmış, tarih gelmiş, duyuru yapılmıştır. Devreden kuşak yine de her sabah şirkete gelir, aynı odada oturur, aynı toplantılara uğrar. Kimse onu davet etmemiştir, kimse gelmemesini de söylememiştir. Devralan bunu bırakamamak olarak okur ve çoğu zaman yanılır.
Boş bir pazartesi
Otuz, kırk yıl boyunca bir insanın günü şirketin takvimiyle kurulmuştur. Sabahın ilk saati, öğle yemeği, akşam telefonu, hepsi bir işin etrafında dönmüştür. Devir planı o işi elinden alır ve yerine hiçbir şey koymaz. Pazartesi sabahı devreden kişinin önünde boş bir gün vardır ve o günü dolduracak en bilindik şey dünkü işin kendisidir. Ofise gelmesi bir müdahale kararı değil, bir alışkanlığın en kısa yoludur. Devreden kuşak çoğu zaman bırakmadığı için değil, gidecek bir yeri olmadığı için kalır.
Sofradaki cümleler bir belirtidir
Ofisten uzak durmayı başaran devredenlerde de boşluk kapanmaz, yalnızca yer değiştirir. Kuşak değişiminin sofrada sınandığını anlattığımız yazıda, devralanın cuma verdiği kararların pazar yemeğinde nasıl yeniden açıldığını ele almıştık. O cümlelerin bir kısmı devralanın kendi sorusundan doğar. Bir kısmı ise devreden kuşağın şirkete hâlâ bağlı kalabildiği tek kanaldır. Bu kanal kapatıldığında yerine bir başkası açılmazsa, aynı cümleler bir telefona, bir bayram ziyaretine, kıdemli bir çalışanla içilen bir kahveye taşınır.
Devir planı kimin hangi kararı vereceğini yazar; devredenin pazartesi sabahı nerede olacağını yazmaz.
Yeni rol bir unvan değil, üç cümledir
Devreden kuşağa çoğu zaman bir unvan verilir: onursal başkan, yönetim kurulu başkanı, kurucu. Unvan bir saygı ifadesidir ve genellikle gereklidir. Ama unvan bir rol tarif etmez. Onursal başkanın salı günü ne yaptığını, hangi toplantıya girdiğini, hangi telefonu kendisinin açtığını kimse bilmez; en az bilen de çoğu zaman kendisidir.
Üç cümle
Devreden kuşakla çalıştığımızda unvanı değil, yeni rolün cümlelerini yazarız. Üç cümle yeterlidir ve her biri tek bir soruyu kapatır:
- bundan sonra yalnızca bana ait olan ne: bir yatırım kararı, ailenin varlıkları, bir vakıf, uzun yıllara dayanan bir ilişki
- bundan sonra bana ait olmayan ne: günlük kararlar, atamalar, fiyatlar, devralanın ekibi
- görüşümü nereye götüreceğim: hangi toplantıya, hangi sıklıkla, kime
Devralan için en önemlisi üçüncü cümledir. İlk ikisi bir sınır çizer, üçüncüsü ise devreden kuşağın sesine bir adres verir. Görüşün gideceği yer belli olduğunda devreden susmak zorunda kalmaz ve devralan da her yorumu bir talimat gibi duymaktan kurtulur. Adres belli değilse ses en yakın kapıdan girer, çoğu zaman sofradan ya da devralanın ekibinden.
Cümlelerin zorluğu
Cümleler kısadır, ama yazılmaları uzun sürer. İlki en zorudur, çünkü devreden kişi kendisine kalan şeyin, bıraktığının yanında küçük göründüğünü o sırada fark eder. Bu fark edişten kaçmak için ilk cümle ya fazla geniş yazılır ya da hiç yazılmaz. Fazla geniş yazıldığında devralanın alanına taşar. Hiç yazılmadığında boşluk eski rolle dolar. Devredenin yeni rolü bıraktığı rolden küçük olmak zorundadır; geçişi tamamlayan şey bu küçüklüğün adının konmasıdır.
Sık karşılaştığımız bir desende ilk cümle şöyle yazılır: stratejik konular bende kalacak. Kulağa makul gelir, ama birkaç ay içinde hemen her konu stratejik hâle gelir: büyük bir müşteri, bir atama, bir fiyat artışı. Cümle ancak bir isim listesine dönüştüğünde işe yarar: ailenin gayrimenkulleri, yeni bir fabrika yatırımı, en eski tedarikçiyle süren ilişki. Liste bu kadar daraldığında ikinci cümle de kendiliğinden yazılır, çünkü listede olmayan her şey artık devralanındır.
Bu konuşmayı çoğu zaman kimse açmaz
Önerilerin devredene yazılmamasının bir nedeni de bu konuşmanın kimseye düşmemesidir. Devralan açamaz, çünkü annesine ya da babasına bundan sonra ne yapacağını sormak ona saygısızlık gibi gelir. Kıdemli yöneticiler açamaz, çünkü kendilerini hâlâ ona bağlı hissederler. Aile toplantısında açıldığında konu bir yargılamaya döner. Devreden kuşak da açmaz, çünkü açmak, o güne kadar adını koymadığı bir kaybı kabul etmek demektir.
Kaybın adı
O kayıp bir unvan değildir. Kırk yıl boyunca her sabah birilerinin onun kararını beklediği bir hayatın sona ermesidir. Şirket satıldığında bu kayıp bir tarihle gelir ve en azından görünür olur. Bunu exit sonrası boşluk hissini anlattığımız yazıda açmıştık. Aile şirketindeki devirde ise şirket ortada durur, her gün yanından geçilir, evladın elindedir. Kayıp hem vardır hem yoktur ve bu belirsizlik en çok devreden kişiyi yorar. Aile şirketinde devreden kişi kaybını adlandıramadığı için ondan ayrılamaz, çünkü kaybettiği şey her hafta sofrada karşısında oturur.
Bu yüzden kuşak geçişinde koçluk talebi çoğu zaman devralandan gelse de, ilerlemeyi sağlayan konuşmalardan biri devredenle yapılır. Bazen ayrı bir süreçte, bazen ikisinin birlikte oturduğu tek bir görüşmede. O görüşmede devralanın işi bir şey talep etmek değil, sormaktır: üç cümleden hangisini birlikte yazabiliriz.
Üç cümle yazıldığında devralandan da bir şey istenir. İlk cümlenin devredene bıraktığı alan gerçekten onundur; devralan oraya girmez, oradaki kararları sofrada ya da toplantıda yeniden açmaz. Geçiş tek yönlü bir bırakma değil, iki tarafın da birer sınır kabul ettiği bir anlaşmadır ve devreden kuşak bunu gördüğünde ilk cümleyi daha dürüst yazar.
Sahadan
Bu konu odaya çoğu zaman bir öneri talebiyle girer. Devralan ya da aile, geçişin nasıl yönetileceğini sorar ve bir yol haritası bekler. Yol haritasının büyük kısmı zaten bilinir: plan yapılmış, tarih konmuştur, bazen aile anayasası bile yazılmıştır. Biz tek bir şey sorarız: devir tarihinden sonraki ilk pazartesi, devreden kişi sabah dokuzda nerede olacak.
Odada olan
Soru çoğu zaman bir sessizlikle karşılanır. Planda o pazartesinin bir cevabı yoktur ve odadakiler bunu ilk kez o anda fark eder. Konuşma bu noktada devralanın hazırlığından devredenin hazırlığına döner, önerilerin hiçbirinin yazmadığı yere. Aile şirketlerinde kuşaklar arası geçiş, devredenin ertesi pazartesisi devralanınki kadar açık tarif edildiğinde başlar.
Nasıl çalıştığımız bu soruyla başlar. Diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.