Şirketini Sattıktan Sonra Ne Yapmalı Sorusundan Önce

Satışla şirket gider, şirketin düzenlediği gün yerinde kalır

İmza atılır, transfer gelir, ilk haftalar bir rahatlamayla geçer. Yıllarca her sabah bir sorunla uyanan insan, ilk kez uyandığında çözmesi gereken bir şey bulamaz. Üçüncü ya da dördüncü ayda takvim bir boşluğa dönüşür ve aynı cümle ağza gelir: şimdi ne yapmalı. Çevredeki herkes bu cümleyi pratik bir soru olarak karşılar. Yeni bir girişim, bir yatırım, biraz dinlenme, belki bir kurul üyeliği. Kurucunun kendisi de öyle karşılar; çünkü yıllardır her boşluğu bir işle kapatmayı bilen biri, bu boşluğu da aynı yöntemle kapatabileceğini düşünür.

Pratik görünen soru

Soru pratik göründüğü için cevabı da pratik yerlerde aranır. Oysa satışla el değiştiren şey bir tüzel kişiliktir. Kurucunun elinden kayan şey ise bir düzendir: gününün nasıl başlayacağı, kimin ona ne soracağı, hangi kararların kendisine kadar geleceği, bir işin yürüyüp yürümediğini nereden öğreneceği. Şirket bunların hepsini yıllar boyunca sessizce üretmiştir. Hiçbiri sözleşmede yazmaz, bu yüzden hiçbiri devredilmez ve hiçbiri konuşulmaz. Bu yüzden satıştan sonraki ilk aylarda yaşanan huzursuzluk çoğu zaman bir kayıp olarak adlandırılmaz; yorgunluk, sabırsızlık ya da can sıkıntısı denir, ve adı yanlış konduğu için çare de yanlış yerde aranır.

Satılan şey şirkettir; bitmeyen şey, o şirketin yıllar içinde kurduğu günün biçimidir. Sorunun ağırlığı burada durur ve bu yüzden bir iş listesiyle kapanmaz. Kurucunun şirketi bırakma anı üzerine yazdığımız notta da aynısını görmüştük: unvan değişir, gün değişmeyebilir. Satışta ise değişen şey önce gündür.

İlk yıl boşluk anlaşılmaz, doldurulur

Boşlukla karşılaşan kurucunun en doğal hamlesi onu hızla doldurmaktır. İkinci bir şirket kurulur, üç yönetim kuruluna girilir, danışmanlık takvimi dolar. Bunların hiçbiri yanlış değildir; her biri gerçek bir yetkinliğe dayanır. Sorun seçimin hızındadır. İlk üç ayda verilen karar, kurucunun neyi istediğini değil, boşluğun onu ne kadar rahatsız ettiğini gösterir.

Acele edilen işin sorusu

Aceleyle kurulan ikinci şirkette sorulmayan soru şudur: bu iş beni gerçekten çektiği için mi seçildi, yoksa eski günü geri getirdiği için mi. İkisi dışarıdan aynı görünür, ikisinin sonu farklıdır. Eski günü geri getirmek için kurulan şirket, ilkinin bütün alışkanlıklarını, yorgunluğunu ve bağımlılık biçimlerini de getirir. Kurucu bir kez daha aynı odaya girer; değişen yalnızca kapıdaki tabeladır. Ayırt etmenin bir yolu, işin ilk önerildiği anı hatırlamaktır: içeride bir heyecan mı doğdu, yoksa bir rahatlama mı.

Boşluk bir arıza değil, bir bilgidir, ve doldurulduğunda bilgi de kaybolur. Şirketin yıllarca üstlendiği işin ne kadarını kurucunun gerçekten sevdiği, ne kadarına yalnızca alıştığı ancak boşluğa bir süre dayanıldığında ayrışır. Ayrım bir kez kaybolursa, ikinci şirket de aynı belirsizlikle başlar. Boşluğa dayanmak zor görünür, çünkü bu süre boyunca kimse kurucuya bir şey sormaz; oysa yıllardır ilk kez cevabı yalnızca kendisinde olan bir soru vardır.

Yeni işten önce, şirketin verdiği şeylerin dökümü çıkarılır

Boşluğun içinde ne olduğunu görmenin en sade yolu, şirketin kurucuya fiilen ne verdiğini yazmaktır. Maaşı ya da unvanı değil, günü. Bu döküm genellikle beklenenden uzun çıkar ve içinde ilk bakışta iş sanılmayan kalemler bulunur.

Dökümün içerdikleri

• Karar yetkisi ve ağırlığı: her gün birkaç seçimin son sözünü söylemek.
• İhtiyaç duyulmak: bir ekibin, bir müşterinin, bir bankanın ilk aradığı kişi olmak.
• Küçük geri bildirimler: işin yürüyüp yürümediğini gün içinde öğrenmek.
• Bir sahne: sektörde, çevrede, ailede tanınan bir adın taşıdığı ağırlık.
• Bir gerekçe: başka her şeyi ertelemeye yetecek kadar meşru bir meşguliyet.

Son kalem en az konuşulanıdır ve çoğu zaman en çok özlenendir. Meşguliyet yıllarca bütün zor konuşmaların erteleme gerekçesiydi. Satıştan sonra bu gerekçe de gider ve ertelenmiş konular sırayla kapıya gelir; ailede, dostlukta, sağlıkta, kurucunun kendisiyle ilişkisinde. Bu konuların hiçbiri satışla ortaya çıkmaz; hepsi yıllardır oradaydı ve yalnızca sırasını bekliyordu.

Hepsini geri istemeyen kurucu

Dökümdeki kalemlerin hepsini birden geri istemek, aynı şirketi ikinci kez kurmak demektir. Tek tek bakıldığında bazıları bilerek bırakılabilir, bazıları çok daha küçük bir ölçekte yeniden kurulabilir. Karar yetkisini seven biri onu tek bir yatırım komitesinde ya da küçük bir girişimde bulur; küçük geri bildirimleri seven biri bir atölye açar. Hangisinin hangisi olduğunu bilmeden verilen karar, dökümü hiç çıkarmamış bir karardır. Döküm bu yüzden bir yeniden başlama planı değil, neyin nereye taşınacağını gösteren bir haritadır.

Beklemek, boş bırakmanın disiplinli hâlidir

Döküm çıkarıldıktan sonra bir süre hiçbir şeye karar vermemek gerekir. Bu süre dinlenme değildir; başında ve sonunda bir tarih olan bir aralıktır. Tarihsiz bir bekleyiş erteleme olur, sınırsız bir erteleme de yeni bir kaçış biçimidir. Aralığı dışarıdan doğru okumak da kolay değildir; çevre kurucunun sıradaki işini sorar ve cevap vermemek bir eksiklik gibi durur.

Aralığın kuralları

Aralık boyunca yeni bir bağlayıcı taahhüt alınmaz. Küçük ve geri alınabilir denemeler ise serbesttir: bir ay bir girişimcinin yanında oturmak, bir kurula gözlemci olarak girmek, hiçbir şey yapmadan bir hafta geçirmek. Her deneme kurucuya şirket hakkında değil, kendisi hakkında bir şey söyler: hangi gün ona enerji verdi, hangisini yalnızca doldurdu. Denemeler bilerek küçük tutulur, çünkü büyük bir deneme kurucuyu yeniden bir role bağlar ve aralığı bitirir.

Devir dönemi ayrı tutulur

Satıştan sonra bir süre şirkette kalınan durumlarda aralık daha da bulanıktır, çünkü kurucu hem çıkmıştır hem içeridedir. Günün hâlâ eski şirketten dolduğu böyle bir dönemde ayrılık gerçekten başlamamıştır. Aralığın sayılabilmesi için önce günün değişmesi gerekir. Bu dönemde en sık görülen şey, kurucunun yeni sahibin kararlarına eski şirketin alışkanlığıyla bakmasıdır; o bakış da aralığın parçası değil, eski işin uzantısıdır.

Bir aralığın işe yaraması için sonunda verilecek karar değil, başında konulan tarih gerekir. Tarih olmadan boşluk, kurucunun gözünde bir sınava dönüşür ve sınavdan kaçmanın en kolay yolu, bir sonraki işe girmektir.

Sahadan

Satıştan sonra bizimle konuşmaya gelen kurucuların çoğu ilk cümlede bir plan istiyor: sıradaki adım, sıradaki şirket. Plan kolay üretilir. Zor olan, planın altındaki sorunun ne olduğunu duymaktır. Planın altındaki soru ise çoğu zaman planın yazıldığı kâğıda hiç girmez.

Soru yer değiştirir

Konuşma ilerledikçe soru genellikle şirketini sattıktan sonra ne yapmalı olmaktan çıkar, günüm neyle dolarsa ben kendim olurum haline gelir. İkincisi ilkinden çok daha rahatsız edicidir ve tam da bu yüzden cevaplanabilir. İlkinin cevabı takvimde aranır, ikincisininki insanın kendisinde.

İyi geçen dönüşlerde ortak bir şey görürüz: kurucu boşluğu erken kapatmıyor, ama tek başına da beklemiyor. Düzenli bir konuşma yeri buluyor ve kararın ağırlığını bir odada, bir başkasıyla birlikte tartıyor. Seçilmiş yalnızlık yazısında anlattığımız durumun bir benzeri burada da var: şirketle birlikte, günün en doğal konuşma ortağı da gitmiştir. Konuşma ortağı bir danışman, bir eş ya da eski bir meslektaş olabilir; önemli olan, kurucunun karşısında sonucu kendisinden beklemeyen birinin bulunmasıdır.

Satıştan sonraki ilk gerçek karar, ne yapılacağı değil, kimin karşısında düşünüleceğidir. Nasıl çalıştığımız bu sıraya göre kurulur: önce döküm, sonra aralık, en sonda seçim.