Soru çoğu zaman ikisi ayrıştığında sorulur
Sezgi mi veri mi sorusu, karar verirken ikisi aynı yönü gösterdiğinde pek sorulmaz. Rakamlar büyümeyi gösterir, yönetici de büyümeyi hisseder ve karar kendiliğinden verilir. Soru, tablo bir şey söylerken içeriden başka bir şey duyulduğunda gelir. Satış tahmini yeni pazara girmeyi destekler ama yönetici huzursuzdur. Aday bütün mülakatlardan iyi notla geçmiştir ama yöneticinin içi rahat değildir. Analiz bir ürün hattını kapatmayı önerir ama yönetici bir şeyin eksik okunduğunu düşünür.
Bu anda soru genellikle bir yarış gibi kurulur: biri kazanacak, öbürü susacaktır. Yönetim kültürü çoğu zaman veriden yanadır, çünkü veri savunulabilir ve sezgiyle verilmiş bir karar yanlış çıktığında açıklanması zordur. Yöneticinin kendi deneyimi ise çoğu zaman sezgiden yanadır, çünkü geçmişteki en iyi kararlarından bazılarını rakamlara rağmen vermiştir. İki taraf da haklı örnekler bulur ve tartışma kapanmaz.
Yarışın kaybettirdiği bilgi
Yarış olarak kurulan sorunun bedeli, ayrışmanın kendisinin kaybolmasıdır. Veri kazandığında sezginin neyi fark ettiği hiç sorulmaz. Sezgi kazandığında verinin neyi gösterdiği bir kenara itilir. Sezgi ile veri ayrıştığında asıl bilgi ikisinden birinde değil, aralarındaki farktadır. Bu farkı okumak, hangisine güvenileceğine karar vermekten farklı bir iştir ve kendine ait bir yöntemi vardır.
Sezgi, bir tahmine çevrildiğinde konuşmaya başlar
Sezginin veriyle tartışamamasının nedeni dilidir. Veri bir cümle kurar: bu pazar şu hızda büyüyor, bu aday şu yetkinliklerde güçlü. Sezgi ise bir his olarak gelir ve bir his bir cümleyle karşılaştırılamaz. Yöntemin ilk adımı, sezgiyi verinin konuştuğu dile çevirmektir, yani bir tahmine.
Tahminin cümlesi
Yönetici kendine tek bir soru sorar: bu his haklıysa, önümüzdeki aylarda ne görmeyi beklerim. Cevap somut olmalıdır. Yeni pazar konusunda huzursuz olan yönetici, örneğin ilk büyük müşterinin satın alma sürecinin planlanandan çok daha uzun süreceğini ya da yerel ortağın ilk çeyrekte söz verdiği ekibi kuramayacağını yazar. Bu cümle yazıldığında his ilk kez sınanabilir bir şeye dönüşür. Tahmine çevrilen sezgi veriyle yarışmaz; veriyle aynı masaya oturur ve onunla birlikte sınanır.
Çeviri her zaman başarılı olmaz ve başarısızlığı da bir bulgudur. Bazı hisler hiçbir tahmine dönüşmez. Yönetici ne göreceğini değil, yalnızca huzursuz olduğunu söyleyebilir. Bu hislerin bir kısmı henüz adı konamamış bir örüntüdür, bir kısmı ise rahatsız bir konuşmadan ya da tanıdık olmayan bir yoldan kaçınmanın sesidir. İkisini ayırmanın yolunu eğilimin soruları nasıl cevapladığını anlattığımız yazıda ele almıştık. Tahmine dönüşmeyen bir his, en azından bu kararda, veriyle eşit ağırlık talep edemez.
Verinin ölçmediği şey
Yöntemin ikinci adımı veriye yönelir. Her veri bir çerçeveyle gelir, çünkü birisi neyin ölçüleceğine ve neyin dışarıda kalacağına karar vermiştir. Satış tahmini pazarın büyüklüğünü ölçer ama ortağın güvenilirliğini ölçmez. Mülakat notu adayın yetkinliğini ölçer ama ekibe ilk haftada nasıl bir ses getireceğini ölçmez. Sezgi çoğu zaman tam bu çerçevenin dışında kalan bir şeye takılır. Tahmin yazıldığında, verinin o tahmini doğrulayacak ya da çürütecek bir şey içerip içermediğine bakılır. İçermiyorsa ayrışma bir çatışma değil, bir boşluktur ve o boşluk bazen tek bir soruyla, tek bir telefonla kapanır.
Sezgi bir his olarak gelir; veriyle ancak bir tahmine çevrildiğinde konuşabilir.
Ayrışmanın okunması üç sonuçtan birine varır
Tahmin yazılıp verinin çerçevesine bakıldığında, ayrışma genellikle üç biçimden birine iner ve her biri başka bir karar ister:
- Veri tahmini zaten çürütüyordur. Sezgi, yöneticinin görmediği bir rakamdan doğmuştur ve kararı veri verir.
- Veri tahmine hiç dokunmuyordur. Sezgi çerçevenin dışındaki bir şeyi görmüştür ve karardan önce o boşluğu kapatacak dar bir bilgi aranır.
- İkisi de doğru olabilir. Karar verilir, ama tahmin kararın ilk aylarında izlenecek bir işaret olarak yanına yazılır.
Üçüncü biçim en sık karşılaşılan ve en az kullanılanıdır. Yönetici veriyle karar verir ama sezginin tahminini kararın yanına not eder: ilk büyük müşterinin süreci planlanandan uzarsa, plan şu tarihte yeniden açılır. Böylece sezgi kararı durdurmaz, kararın erken uyarısına dönüşür. Karar verilmiştir ve sezginin haklı çıkma ihtimali de kayıt altındadır.
Neden yazılı olmalı
Bu notun yazılı olması önemlidir. Akılda tutulan tahmin, sonuç geldiğinde sessizce yeniden yazılır. İşler iyi gittiğinde huzursuzluk unutulur, kötü gittiğinde yönetici bunu baştan beri bildiğini hatırlar. İki durumda da sezgi hakkında hiçbir şey öğrenilmez ve bir sonraki ayrışmada yönetici yine aynı yarışın başına döner.
Yazılı tahminin bir faydası da kararın ekibe anlatılmasında görülür. Sezgiye dayanan bir itiraz toplantıda genellikle ya hiç söylenmez ya da bir veto gibi düşer. Tahmin olarak yazıldığında ise söylenebilir bir cümleye dönüşür: veriyle ilerliyoruz ve şu görülürse kararı yeniden açıyoruz. Ekip kararın neye dayandığını da, hangi koşulda değişeceğini de aynı cümlede duyar. Yönetici de huzursuzluğunu saklamak ile kararı onunla durdurmak arasında bir seçim yapmak zorunda kalmaz.
Sezginin karnesi, yazılan tahminlerle tutulur
Yazılı tahminlerin ikinci bir değeri daha vardır ve zamanla birincisini geçer. Birkaç çeyrek boyunca tutulduklarında yöneticiye kendi sezgisinin bir karnesini verirler. Hangi alanlarda tahminlerin tuttuğu, hangilerinde tutmadığı ilk kez görünür hâle gelir. Karne bir başarı oranı değildir; sezginin nerede eğitildiğini gösteren bir haritadır.
Sezginin eğitildiği yer
Karne çoğu zaman şaşırtıcı değildir ama öğreticidir. Satıştan gelen bir genel müdürün müşteriyle ilgili sezgileri yıllar boyunca sık sık sınanmış ve keskinleşmiştir, tahminleri de çoğunlukla tutar. Aynı kişinin bir finans direktörü adayı ya da bir fabrika yatırımı hakkındaki sezgileri ise hiç eğitilmemiştir, çünkü bu kararları daha önce az vermiştir. İçeriden ikisi de aynı güvenle gelir. Sezgi mi veri mi sorusunun kalıcı cevabı genel değildir; yöneticinin kendi karnesinde, alan alan yazılıdır. Nadir verilen kararlarda sezginin neden eğitimsiz kaldığını büyük kararların önce sessizce verildiğini anlattığımız yazıda yazmıştık.
Koltuk değişince karne de değişir
Karne en çok bir rol değişiminden sonra işe yarar. Terfi eden ya da yeni bir şirkete geçen yönetici sezgisini eski rolünde edinmiştir ve yeni rolün kararlarının önemli bir kısmı o sezginin hiç görmediği alanlardadır. Yazılı tahminler, eski sezginin hangi alanlarda hâlâ geçerli olduğunu, hangilerinde yeniden eğitilmesi gerektiğini ilk aylarda gösterir. Karne olmadan yönetici bunu ancak birkaç pahalı yanlıştan sonra öğrenir ve o zaman da çoğu zaman yanlış sonucu çıkarır: ya sezgisine bütünüyle güvenmeyi bırakır ya da hiç sorgulamaz.
Sahadan
Sezgi ile verinin ayrıştığı bir kararın önündeki yöneticiler bize çoğu zaman bir taraf seçmiş olarak gelir. Kimi verinin arkasında durmaya karar vermiştir ama huzursuzluğu geçmemiştir. Kimi sezgisine güvenmeye karar vermiştir ama bunu ekibine nasıl anlatacağını bilmemektedir.
Tek satırlık tahmin
İlk görüşmede tarafı tartışmayız. Huzursuzluğu tek satırlık bir tahmine çevirmeyi isteriz: bu his haklıysa, üç ay içinde ne görülür. Çoğu yönetici bu cümleyi ilk denemede yazamaz ve bu kendi başına bir şey söyler. Yazabildiğinde konuşma değişir. Huzursuzluk bir itiraz olmaktan çıkar ve izlenecek bir işarete dönüşür. Kararın kime danışılarak verildiğini anlatan doğru kararı arayan yöneticinin onay topladığı yazı aynı masanın başka bir köşesine bakıyor. Karar verirken sezgi mi veri mi diye sorulduğunda, işe yarayan cevap birini seçmek değil, sezgiye veriyle aynı dilde konuşma imkânı vermektir.
Nasıl çalıştığımız bu tek satırla başlar. Netlik üzerine diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.