Kimler için sorusu genellikle bir unvan listesiyle cevaplanır
Yönetici koçluğu kimler için uygun sorusunun hazır bir cevabı vardır ve neredeyse her koçluk sayfasında aynı alt başlığın altında durur: yeni atanan genel müdür, terfi eden yönetici, kurumsallaşan şirketin kurucusu, yüksek potansiyelli diye işaretlenmiş genç lider. Liste yanlış değildir. Koçluğun en sık arandığı anları doğru sayar; bu anların her biri, bir yöneticinin alışık olduğu cevapların artık yetmediği bir eşiktir.
Unvan listesi neyi atlar
Ama liste soruyu unvanla cevaplar ve unvan, koçluğun işe yarayıp yaramayacağı konusunda pek az şey söyler. Aynı ay genel müdürlüğe atanmış iki yönetici düşünelim. Biri altı ay sonra bambaşka bir masada oturur; öteki aynı konuşmaları tekrarlayıp durur ve sonunda koçluğun kendisine göre olmadığına karar verir. Aradaki fark çoğu zaman kişilikte ya da istekte değildir. İkisinin oturduğu koltuktadır.
Yönetici koçluğunun ne olduğunu anlattığımız yazıda bir meselenin hangi odaya ait olduğunu sorduk: eksik olan bilgi mi, tecrübe mi, yoksa yöneticinin bildiği hâlde vermediği bir karar mı. O soru meseleyi okur. Bu yazının sorusu kişiyi okur: mesele koçluğa ait olsa bile, o koltuktaki kişi koçluğu kullanabilecek durumda mı. Yönetici koçluğunun kime uygun olduğu unvandan değil, koltukta bulunan üç koşuldan okunur: konunun kime ait olduğu, denemeye ne kadar alan kaldığı ve yöneticinin kendi payına bakmaya razı olup olmadığı.
Konu, onu odaya getirenin kendisine ait olmalıdır
İlk koşul en basit görünenidir ve en sık eksik olandır. Koçluğun bir konusu vardır ve o konu, odada oturan kişinin olmalıdır. Kulağa açık gelir; ama koçluk taleplerinin önemli bir kısmı yöneticinin kendisinden değil, onun yukarısından gelir. Bir CEO ya da insan kaynakları yöneticisi birinin koçluk almasını ister, çünkü o kişide bir şeyin değişmesi gerekmektedir.
Gönderilen yönetici
Gönderilen yönetici odaya başkasının cümlesiyle girer. Ekiple ilişkisi düzelmeli, daha stratejik düşünmeli, toplantılarda daha az sert olmalıdır. Bu cümlelerin hiçbiri yanlış olmayabilir. Ama yönetici onları kendi meselesi olarak değil, hakkında verilmiş bir hüküm olarak taşır ve görüşmeleri o hükmü çürütmeye ya da sessizce geçmesini beklemeye harcar. Kimse kendisi hakkında yazılmış bir cümle üzerinde çalışamaz; yalnızca kendi kurduğu bir cümle üzerinde çalışabilir.
Şirketin ücreti ödemesi bu koşulu bozmaz. Kurumsal koçluğu izleyicisiz bir konuşma olarak anlattığımız yazıda söylediğimiz gibi, şirket konuyu bilir, konuşmanın içeriğini bilmez. Bozan şey, konunun şirkette kalıp yöneticiye hiç geçmemesidir. Şirket konuyu bir hedef olarak koyabilir. O hedefin yöneticinin kendi cümlesine dönüşmesi ise ilk görüşmelerin işidir.
Konunun sahibini sınamak
Bunu sınamanın yolu basittir: yöneticiden konuyu kendi cümlesiyle, kimseyi alıntılamadan söylemesini isteriz. Gönderilen yöneticilerin bir kısmı bunu ilk görüşmede yapar ve konu o anda onların olur. Bir kısmı yapamaz; cümle her denemede patronum düşünüyor ki diye başlar. Konusunu kendi cümlesiyle kuramayan yönetici için koçluk henüz başlamamıştır, sözleşme imzalanmış olsa bile.
Aynı unvanı taşıyan iki yöneticiden biri koçluktan yararlanır, öteki yararlanamaz; fark çoğu zaman koltuktadır.
Koltuk, iki görüşme arasında bir şey denemeye alan bırakmalıdır
Koçluğun asıl işi görüşmelerde değil, iki görüşmenin arasında olur. Konuşulan bir şey bir toplantıda, bir müşteri görüşmesinde, bir yönetim kurulu sunumunda denenir. Bu, yöneticinin koltuğunun bir şey denemeye izin vermesini gerektirir. İkinci koşul budur ve en az konuşulanıdır, çünkü yöneticinin kendisinden çok onun etrafındaki yapıyla ilgilidir.
Yetkisi olmayan koltuk
Sık karşılaştığımız bir desende, kurucunun hâlâ her kararı verdiği bir şirkete genel müdür olarak gelmiş biri koçluk ister. Konusu gerçekten kendisinindir: kararlarını savunamadığını, her toplantıdan sonra kurucunun odasına çağrıldığını anlatır. Ama konuşulan hiçbir şeyi deneyemez. Fiyatı, işe alımı, bütçeyi başkası belirler; yöneticinin elinde denenecek bir karar kalmamıştır. Bu durumda mesele yöneticinin yargısında değil, koltuğun tarifindedir ve onu koçluk değil, kurucuyla yapılacak bir rol konuşması çözer.
Denemeye kalan alanı ilk görüşmede üç şeye bakarak okuruz:
- konunun bağlı olduğu kararı yönetici kendisi verebiliyor mu, yoksa yalnızca önerebiliyor mu
- önümüzdeki haftalarda o kararın sınanacağı bir toplantı, bir konuşma ya da bir an var mı
- önümüzdeki aylar tek bir yangından fazlası mı; bir kriz haftasında kimse yeni bir şey denemez, yalnızca ayakta kalır
Üçünden de olumsuz cevap çıkıyorsa görüşmeler bir anlamlandırma alanına döner. Yönetici her seferinde durumunu biraz daha iyi anlar ve hiçbir şeyini değiştiremez; bu da çoğu zaman koçluk başlamadan öncekinden daha yorucudur. Koçluk yöneticiye karar alanı açmaz, var olan alanı kullanmasına yardım eder.
Üçüncü koşul, meselenin içinde kendi payını görmeye razı olmaktır
Üçüncü koşul en hassas olanıdır. Koçluk yalnızca odadaki kişinin payı üzerinde çalışabilir. Ekibinin yeterince sahiplenmediğini, yönetim kurulunun onu anlamadığını, rakibinin haksız oynadığını anlatan bir yönetici çoğu zaman haklıdır; ama koçluktan istediği, başkalarını değiştirecek bir taktiktir. Bunu koçluk veremez. Verebileceği tek şey, aynı tablonun içinde yöneticinin kendi yaptığı ya da yapmadığı şeyi görünür kılmaktır.
Bu koşul sık sık koçluğa yatkınlık denen bir kişilik özelliğine çevrilir. Öyle değildir. Kendi payına bakmaya razı olmak bir karakter niteliği değil, bir andır; aynı yönetici bir konuda buna hazırken başka bir konuda hiç hazır olmayabilir. Koçluğa uygun olan bir kişi tipi değil, yöneticinin kendi payına bakmaya razı olduğu bir konudur.
Seviye ve kurucu
Bu üç koşul, kimler için sorusunun yan sorularını da cevaplar. Hangi seviyedeki yöneticiler koçluk alır sorusunun cevabı bir seviye değildir. Seviye yükseldikçe ikinci koşul genellikle güçlenir, çünkü karar alanı büyür; üçüncü koşul ise zayıflar, çünkü yöneticiye kendi payını gösterecek insan sayısı azalır. Kurucu bunun en uç örneğidir. Denemeye alanı bol, çoğu zaman sınırsızdır. Ama konusu kolayca şirketin konusuyla karışır ve ona kendi payını söyleyecek kimse kalmamıştır.
Kimlere uygun değildir
Aynı koşullar ters çevrildiğinde koçluğun kime uygun olmadığı da okunur:
- düzeltilmek üzere gönderilmiş ve konuyu henüz sahiplenmemiş yöneticiye
- konusunun bağlı olduğu kararı veremeyen, yalnızca uygulayan yöneticiye
- odaya başkaları hakkında bir hüküm almak için gelen yöneticiye
Bu durumların hiçbiri kalıcı değildir. Konu sahiplenilebilir, koltuk yeniden tarif edilebilir, bakış kendi payına dönebilir. Ama koşul yerine gelmeden başlayan koçluk sonunda koçluğun işe yaramadığı sonucuna varır; oysa işe yaramayan koçluk değil, zamanlamadır.
Sahadan
Bu soru bize çoğu zaman üçüncü bir kişinin ağzından gelir. Bir insan kaynakları yöneticisi bir yöneticiden söz eder, bir CEO ekibindeki birini anlatır ya da yönetici kendisi, koçluğun kendisine göre olup olmadığını sorar. Biz unvanı ya da kişiliği konuşmayız. Üç şey sorarız: konunun kimin cümlesi olduğunu, önümüzdeki ay hangi kararı yöneticinin kendisinin vereceğini ve bu tabloda kendi payının ne olduğunu.
Odada olan
Üçüne de cevap geldiğinde koçluk zaten başlamıştır. Biri eksik kaldığında bunu açıkça söyleriz ve çoğu zaman bir sıra öneririz: önce kurucuyla rol konuşması, önce yangının sönmesi, önce konunun yöneticinin kendi cümlesiyle yazılması. Bu çoğunlukla bir ret olarak değil, bir erteleme olarak karşılanır; birkaç ay sonra aynı yönetici, bu kez kendi konusuyla geri döner. Yönetici koçluğu kimler için uygun sorusunun cevabı bir unvanda değil, konusu, alanı ve rızası aynı anda hazır olan koltuktadır.
Nasıl çalıştığımız bu üç soruyla başlar. Diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.