Kurumsallaşma Kontrol Kaybı mı

Anındalık ile kontrol aynı şey değil

Kurumsallaşma masaya geldiğinde kurucunun ilk tepkisi çoğu zaman bir savunmadır: "Bu şirketi ben kurdum; şimdi kendi şirketimde bir prosedüre mi soracağım." Cümle bir gurur meselesi gibi duyulur, ama altında oldukça somut bir korku durur — kontrolü kaybetmek. Koçluk odasında bu korkunun adı konulduğunda neredeyse her seferinde aynı ayrım ortaya çıkar, ve ayrım göründüğünden daha belirleyicidir: kaybedilmekte olan şey kontrol değildir.

Kontrol, bir sonucu belirleyebilme gücüdür. Anındalık ise sürece istediği anda, kimseye haber vermeden dokunabilme imkânıdır. Kurucunun yıllardır elinde olan şey büyük ölçüde ikincisidir; şirket küçükken ikisi aynı anda var olduğu için birbirinden ayrılmaları gerekmemiştir. Bir kurucu koridorda yürürken bir fiyatı değiştirebiliyorsa, hem dokunmuş hem de sonucu belirlemiştir; iki kavram tek bir harekette birleşir ve o hareket yıllarca tekrar eder. Bu birleşme bir hata değil, küçük ölçeğin doğal sonucudur: on kişilik bir şirkette kurucunun dokunduğu her yer zaten onun sonucunu belirlediği yerdir, çünkü arada başka bir yargı yoktur. Sorun, ölçek büyürken bu alışkanlığın sorgulanmadan devam etmesidir.

Bir kurucunun günü neyle geçiyor

Ölçek büyüdüğünde ikisi ayrışır, ama ayrıştığı gün kimse haber vermez. Sabahtan akşama üç ayrı bölümden gelen sorulara cevap veren bir kurucu, dışarıdan bakıldığında şirketini kontrol ediyor görünür; takvimi doludur, her konu ona uğramıştır, hiçbir şey onsuz ilerlememiştir. Oysa o gün hangi konunun konuşulacağını belirleyen kendisi değil, kapısını ilk çalan kişidir. Dokunma imkânı tamdır, sonucu belirleme gücü ise başkalarının sıralamasına bağlanmıştır. Kurucunun kendini en güçlü hissettiği gün ile şirketin kararlarını en yavaş verdiği gün çoğu zaman aynı gündür; ikisi arasındaki bağı görmek zordur, çünkü yorgunluk gücün kanıtı gibi okunur.

Anındalık kontrol gibi hissettirir

Anındalığın bu kadar kolay kontrol sanılmasının sebebi duygusal: ikisi de aynı hissi üretir — sonucu değiştirebilme hissi. Bir kurucu bir toplantıya girip kararı tersine çevirdiğinde yaşadığı şey gerçektir, hayal değildir; karar gerçekten değişmiştir. Ama bu hissin sürekli tekrar edebilmesi için ekibin karar vermemiş olması gerekir, ve zamanla ekip tam olarak bunu öğrenir. Tersine çevrilen her karar aynı zamanda bir ders verir: bu masada verilen karar nihai değildir. Ders bir kez öğrenildikten sonra kurucunun onu geri alması mümkün değildir; bir sonraki toplantıda müdahale etmese bile ekip, edebileceğini bilerek davranır.

Müdahale edilebilen yer, karar verilmeyen yerdir

Kurucunun her an fikrini değiştirebileceğini bilen bir ekip üç şey yapmaya başlar, ve üçü de makul görünür:

• Karar vermeden önce onay arar; böylece şirketin karar hızı kurucunun takvimine bağlanır.
• Kendi kararını yarım bırakır, çünkü nasılsa üstünde bir kez daha konuşulacaktır.
• Riskli olanı hiç önermez; onaylanma ihtimali yüksek olanı önerir, ve öneri havuzu sessizce daralır.

Bu üçü bir araya geldiğinde kurucunun etkisi artmaz, azalır. Şirketin verebileceği karar hacmi, kurucunun dikkat kapasitesine sabitlenir, ve o kapasite şirketle birlikte büyümez; kurucu daha çok çalışarak bir süre daha idare eder, sonra idare edemez. Kontrolün kaybı burada başlar — kurumsallaşma başladığında değil, ondan yıllar önce, hiç kimse bir prosedür yazmadan. Bu noktada kurucunun gördüğü tablo da yanıltıcıdır: ekibi inisiyatif almıyor, kararları getirip kendisine bırakıyor, sorumluluktan kaçıyor gibi görünür. Oysa ekip tam olarak öğretilen şeyi yapmaktadır, ve bunu öğreten şey bir prosedür değil, yıllarca tekrar eden bir müdahale alışkanlığıdır.

Ölçü, kurucunun ulaşılamadığı iki haftadır

Kontrolün gerçekte kimde olduğu, kurucu odadayken ölçülemez. O odadayken her şey onun istediği gibi görünür, çünkü istemediği bir şey olduğunda müdahale eder ve müdahale ölçümü bozar. Ölçüm ancak yokluğunda mümkündür; bu yüzden koçluk odasında sorulan soru genelde şudur: en son ne zaman iki hafta boyunca ulaşılamaz oldunuz, ve o iki haftanın sonunda neye baktınız. İki hafta rastgele seçilmiş bir süre değildir; bir haftalık yokluk çoğu kararı yalnızca erteler, ekip bekler ve dönüşte her şey birikmiş halde masaya gelir. İkinci hafta, ertelemenin artık mümkün olmadığı haftadır.

İki haftanın sonunda bakılacak yer

Dönüşte sorulan soru çoğunlukla "ne bozuldu" olur, ve bu yanlış sorudur; bozulanı bulmak kurucuya yalnızca kendisinin gerekli olduğunu kanıtlar. Asıl soru daha rahatsız edicidir: bu iki haftada hangi kararlar verildi, ve verilenlerin kaçı kurucunun da aynı şekilde vereceği kararlardı. Bu ikinci sayı yüksekse kurumsallaşma kontrolü almamış, çoğaltmıştır — çünkü kurucunun yargısı artık tek bir masada değil, birkaç masada aynı anda çalışmaktadır. Üç tablonun da aynı yokluktan çıkması, sorunun yokluğun kendisinde olmadığını gösterir: iki hafta yalnızca ölçüm aracıdır, sebebi değil. Kurucunun dönüşte yapacağı en değerli iş, verilen kararların hangisini kendi yargısıyla aynı bulduğunu tek tek adlandırmaktır — çünkü bu liste, yazılacak kuralların ilk taslağıdır.

Sayı düşükse sorun da kurumsallaşmada değildir. Düşük sayı, sistemin yanlış yargıyı taşıdığını gösterir; bu, prosedürün varlığıyla değil içeriğiyle ilgili bir sorundur ve prosedürü kaldırarak değil, düzelterek çözülür. Kurucunun yokluğunda hiçbir kararın verilmemiş olması ise üçüncü bir tablodur, ve en kötüsüdür: şirket iki hafta boyunca beklemiştir.

Korkunun haklı olduğu tek biçim

Bu korkunun tamamen yersiz olduğunu söylemek de doğru olmaz; yersiz olsaydı bu kadar çok kurucuda aynı biçimde tekrar etmezdi. Korkunun haklı olduğu tek bir biçim vardır, ve o biçim kurumsallaşmanın kendisiyle değil, kimin eliyle yapıldığıyla ilgilidir. Korkunun bu haklı biçimi, yersiz biçimiyle aynı cümleyle ifade edildiği için ayırt edilmesi zordur; her ikisi de "kontrolü kaybediyorum" diye duyulur. Ayırt eden soru tek bir tanedir: kuralı kim yazıyor.

Prosedürü kimin yargısı yazıyor

Prosedürü kurucunun kendisi değil, onun yargısını paylaşmayan biri yazdığında kurumsallaşma gerçekten bir devirdir — ve o devir sessizdir, çünkü hiçbir toplantıda "artık kararı biz veriyoruz" cümlesi kurulmaz; yalnızca istisnanın nasıl çözüleceği bir belgeye yazılır. Kurumsallaşma kontrolü almaz; kontrolün hangi yargıya göre işlediğini görünür kılar, ve görünür olan şey bazen kurucunun kendi yargısı değildir. Denetim, prosedürün her satırını kurucunun yazması anlamına gelmez; bu, kurumsallaşmayı yeniden kurucunun takvimine bağlar ve başladığı yere döndürür. Anlamı daha dardır: kuralın ürettiği sonucu görmek, ve sonuç kendi vereceği karardan ayrıştığında kuralı düzeltmek.

Bu yüzden kurucunun bu dönemdeki asıl işi, sistemden uzak durmak ya da sisteme direnmek değil, sistemin kendi yargısını taşıyıp taşımadığını denetlemektir — yazılan kuralın, kendisinin on kez verdiği kararla aynı sonucu verip vermediğine bakmak. Bu iş, rolün art arda değişen işlevlerinden biridir ve bir kez yapılıp bitmez; her yeni kural aynı denetimi ister.

Sahadan

Bu konu koçluk odasına neredeyse hiç "kontrolü kaybediyorum" cümlesiyle girmez. Genelde daha kabul edilebilir bir kılıkta gelir: kurumsallaşmanın şirketi yavaşlatacağı, hantallaştıracağı, ruhunu bozacağı endişesi. Endişenin kendisi ciddiye alınmayı hak eder; ama altındaki cümle sorulduğunda ortaya çıkan şey genellikle hız değil, kurucunun kendi yerini artık nerede bulacağını bilmemesidir. Endişenin bu kılıkta gelmesinin bir sebebi var: hız ve hantallık şirket hakkında konuşulabilir konulardır, kurucunun kendi yerini kaybetmesi ise kişisel bir konudur, ve bir kurucunun kendi şirketini konuşurken kişisel olana geçmesi alışılmış bir şey değildir.

Odada yaptığımız şey, kaybedilenle kazanılanı ayrı ayrı adlandırmaktır: elden çıkan anındalık, eline geçen ise kurucu yokken de işleyen bir yargıdır. Bu ayrım yapılmadığında kurucu her prosedürü bir kayıp gibi yaşar ve farkında olmadan sistemi kendi eliyle işlemez hale getirir; ayrım yapıldığında ise aynı prosedüre bakışı değişir, çünkü artık neyin yerine ne geçtiğini bilmektedir. Bu adlandırma çoğu zaman tek bir oturumda yapılmaz, çünkü kurucu ilk anda ikisini ayırmayı kabul etse bile, ilk gerçek prosedür önüne geldiğinde eski his geri döner.

Kurumsallaşmanın bir kurucu için gerçek sınavı, kurallara uymak değil, kendi yargısını kurala çevirebilmektir. Bir görüşme talebi çoğu zaman bu soruyla başlar: son bir ayda verdiğiniz kararlardan hangisi, aslında bir kural olarak yazılabilirdi.