Koçluk mu terapi mi sorusu yanlış özneye sorulur
Koçluk mu terapi mi, hangisi bana uygun sorusu genellikle bir karar anında değil, bir yorgunluğun ortasında sorulur. Bir yönetici aylardır bir şey taşımaktadır. Uykusu bozulmuş ya da bozulmamıştır, işi yürüyor ya da yürümüyordur, ama bir noktada bunu tek başına taşımayı bırakmak istediğine karar vermiştir. Sonra bir arama yapar ve iki meslek arasında seçim yapması gerektiğini fark eder. Bulduğu sayfaların çoğu iki tanımı yan yana koyar: terapi geçmişe, koçluk geleceğe bakar.
Bu tanımlar yanlış değildir ama soruyu cevaplamaz, çünkü soru yanlış özneye yöneltilmiştir. Hangisi bana uygun diye soran kişi kendini sınıflandırmaya çalışır: koçluk insanı mıyım, terapi insanı mı. Oysa koçluk ile terapi arasındaki seçim kişiye göre değil, odaya getirilecek soruya göre yapılır. Aynı yönetici bir yıl içinde iki odaya da ihtiyaç duyabilir, hatta aynı ay içinde, iki ayrı soru için.
Aramalarda üçüncü bir kelime de çıkar: danışmanlık. Onu ayırmak daha kolaydır. Danışman bir cevap getirir; koç ile terapist cevabı kişiyle birlikte arar. Danışmanlık bir bilgi sorusunun adresidir, yani bir işin nasıl yapıldığını bilen birini arayan sorunun. Bu yazının konusu olan tercih, cevabın kişinin kendisinde arandığı iki oda arasındadır.
Bu soruyu bir koçun cevaplaması
Bu soruyu bir koçun cevaplaması bir çıkar çatışmasıdır ve bunu saklamanın anlamı yok. Koçluk sunan birinin her soruyu bir koçluk sorusu olarak okuma eğilimi vardır; okurun da bunu bilmeye hakkı vardır. Bu yüzden yöntemi tersinden kuruyoruz. Önce koçluğun cevap olmadığı durumları ayırıyoruz, sonra geriye kalan soruyu okuyoruz. Bir ilk görüşmenin bazen bir terapist önerisiyle bitmesi de bu sıralamanın doğal sonucudur.
Önce koçluğun cevap olmadığı yer ayrılır
İşleyişi bozan yük
İlk ayrım içerikle değil, işleyişle ilgilidir. Taşınan şey kişinin gündelik işleyişini bozmaya başlamışsa, konusu ne olursa olsun ilk adres bir ruh sağlığı uzmanıdır. Bunun işaretleri çoğu zaman yöneticinin kendisinden önce çevresi tarafından görülür:
- haftalardır süren uyku ya da iştah bozukluğu
- bir toplantıya, bir dosyaya odaklanamamanın kalıcı hâle gelmesi
- geçmeyen bir umutsuzluk ya da hiçbir şeyin anlamı olmadığı hissi
- kendine zarar verme düşünceleri
Bu durumlarda koçluk yalnızca gecikme yaratır. Koç bir seçimin etrafında çalışmak üzere yetişmiştir; seçimi yapacak kişinin kendisi zorlanıyorsa, o çalışma yanlış katmandadır. Son madde ise beklemez: kendine zarar verme düşünceleri bir koçluk konusu değildir ve vakit kaybetmeden bir uzmana ya da acil yardıma taşınır.
Söylenebilen seçim
İkinci ayrım daha az konuşulur. Üst düzey yöneticiler arasında koçluk söylenebilen bir şeydir; bir yönetim kurulu toplantısında, bir İK bütçesinde, hatta bir özgeçmişte yer alabilir. Terapi için aynı şey her zaman geçerli değildir. Bu fark, bazı yöneticileri terapi sorusu taşıdıkları hâlde koçluğa yöneltir, çünkü koçluk daha kabul edilebilir bir kapıdır. Seçim böyle yapıldığında oda bir süre işe yarıyor gibi görünür. Konuşulur, rahatlanır. Ama asıl yük odaya hiç girmez, çünkü o oda onun için kurulmamıştır.
Bunu fark eden koçun işi, konuşmayı terapiye benzetmek değil, sınırı söylemektir. Bunu yapmayan bir koçluk ilişkisi, iki tarafın da yanlış bir beklenti üzerinde ilerlemesine dönüşür.
Koçluk bir seçimi taşır; terapi, o seçimi yapacak olanı.
Geriye kalan soru, getirilecek cümleyle okunur
Bu iki ayrım yapıldıktan sonra geriye çoğu zaman gerçek bir tercih kalır ve onu okumanın en kısa yolu, odaya getirilecek cümleyi yazmaktır. Tek bir cümle; hangi odaya gidileceğini düşünmeden, ilk görüşmede söylenecek olan. Kiminle konuşacağını bilemeyen yöneticiyle de aynı yerden başlıyoruz, çünkü bir sorunun adresi, soru yazılmadan bulunmaz.
Üç okuma
Yazılan cümleyi üç yönden okuyoruz:
- Zaman: cümle bugünkü bir seçimden, bir rolden, bir karardan mı söz ediyor, yoksa yıllardır farklı rollerde tekrar eden bir desenden mi
- Alan: zorluk yalnızca işte, bu koltukta mı görünüyor, yoksa evde, arkadaşlıklarda, hayatın geri kalanında da mı
- İstek: kişi bir kararı netleştirmek ve uygulamak için bir eşlik mi istiyor, yoksa neden hep aynı yere döndüğünü anlamak mı
Üç okumanın da ilk seçeneği gösterdiği cümle bir koçluk sorusudur. Üçü de ikinci seçeneği gösteriyorsa soru terapi odasına aittir. Karışık çıkan cümle ise çoğu zaman birbirine yapışmış iki ayrı sorudur ve önce ayrılması gerekir.
Aynı cümle, iki oda
Ekibime güvenemiyorum cümlesi iyi bir örnektir. Bu ekiple ve bu rolle başladıysa, belli kişilerle ve belli kararlar etrafında görünüyorsa, bir koçluk sorusudur: kime neyin neden devredilemediği okunabilir ve değiştirilebilir. Aynı cümle her işte, her ekipte ve iş dışındaki ilişkilerde de yıllardır kuruluyorsa, başka bir şey anlatıyordur. O zaman soru ekiple değil, güvenin kendisiyle ilgilidir ve o sorunun odası başkadır.
Karar veremiyorum cümlesi de aynı biçimde ikiye ayrılır. Belli bir karar, belli bir tarih ve belli seçenekler etrafında kuruluyorsa, karar veremeyen liderin tanıdık bir sorusudur ve koçluk odasında çalışılır. Yıllardır küçük büyük her seçimde aynı donma yaşanıyor ve kararın kendisinden çok bir kaygı konuşuyorsa, cümlenin konusu karar değildir.
İki oda aynı anda açık olabilir
Koçluk ile terapi birbirinin alternatifi değildir. Bir yönetici terapide yıllardır taşıdığı bir deseni çalışırken, koçlukta önündeki altı ayın rol kararlarını çalışabilir. İki çalışma birbirini besleyebilir de; bunun için iki odanın neyle uğraştığının baştan ayrılmış olması yeterlidir.
Sınır nasıl korunur
Bu ayrımın pratik bir karşılığı vardır. Koç, kişinin bir terapistle çalıştığını bilir ve o odanın konusunu kendi odasına çekmez. Kişi de iki uzmana diğerinin varlığından söz eder. Koçluk görüşmesinde geçmişe uzanan bir soru sorulabilir, çünkü bugünkü cümlenin altındaki desen çoğu zaman orada görünür. Ama koçlukta geçmişe bakmak bir araçtır ve amaç hâline geldiğinde oda değişmiş demektir. Kişisel bir konu açıldığında konuşmanın koltuğa nasıl geri getirildiğini yönetici koçluğunun neden terapi olmadığını anlattığımız yazıda ayrıca ele aldık. Bu sınırı görünür kılmanın neden ilk koçluk görüşmesinin ilk işlerinden biri olduğunu daha önce yazmıştık.
Sınırın bir de zamanla ilgili tarafı vardır. Koçluk sürerken ilk ayrımdaki işaretlerden biri ortaya çıkarsa, koçluk durdurulur ya da seyrekleştirilir ve kişi bir uzmana yönlendirilir. Bunu ilk görüşmede konuşmuş olmak, o anı bir geri çevrilme olarak değil, baştan anlaşılmış bir kural olarak yaşatır.
Ters yöndeki hata
Hata bazen öbür yönden yapılır. Yeni bir role geçmiş, bir yönetim kurulu kararıyla ya da bir terfinin getirdiği yükle uğraşan bir yönetici, sorusu bugüne ait olduğu hâlde aylarca geçmişini konuşabilir. O çalışma kendi içinde değerli olabilir. Ama altı hafta içinde verilmesi gereken bir karar o odada verilmez. Bugüne ait bir soru geçmişte aranırsa cevap gecikir; geçmişe ait bir soru bugünde aranırsa cevap hiç gelmez.
Sahadan
Bize koçluk mu terapi mi diye soran yöneticilerle ilk görüşmede bu soruyu doğrudan cevaplamıyoruz. Önce getirmek istedikleri cümleyi istiyoruz, sonra o cümleyi birlikte üç yönden okuyoruz. Çoğu zaman cümle bir koçluk sorusu çıkar: bir rol, bir karar, bir ilişki ve önündeki birkaç ay. Bazen iki soru çıkar ve biri bizim odamıza ait değildir. Bazen de görüşme, bir terapistle çalışmanın daha doğru bir başlangıç olacağını açıkça söylemekle biter.
Bir görüşmenin dürüst sonu
Bu son ihtimal bir başarısızlık değildir. Yanlış odada geçirilen birkaç ay, hem para hem de asıl olarak zaman bakımından, bir görüşmenin sonunda söylenen dürüst bir cümleden çok daha pahalıdır. Koçluk mu terapi mi sorusunun cevabı bir kişilik tipinde değil, getirilen cümlenin hangi zamana ait olduğundadır.
Nasıl çalıştığımız bu cümleyle başlar. Diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.