Vizyon yolu gösterir, dönüşüm yolcuyu değiştirir
Bir dönüşümü yöneten liderle yapılan ilk görüşmelerde iki kelime çoğu zaman aynı cümlede, birbirinin yerine kullanılır: vizyoner ve dönüşümcü. Lider ikisi de olmak ister ve ikisini aynı şey sanır. Net bir gelecek resmi çizebildiğine göre ekibini de dönüştürebileceğini düşünür. Vizyoner liderlik ile dönüşümcü liderlik farkı, bu varsayımın tam ortasında durur.
İki kelime, iki ayrı soru
Vizyoner liderlik gevşek kullanılan bir terimdir, ama özü açıktır: geleceğe dair ikna edici bir resim çizen ve ekibi o resme yönelten lider. Dönüşümcü liderliğin ise bir kökeni vardır. James MacGregor Burns'ün 1978'de tarif ettiği, Bernard Bass'ın 1985'te ölçülebilir hâle getirdiği kavram, liderin değil ekibin değişimini merkeze alır. Bu tanımın neden ekibin cümleleriyle ölçüldüğünü dönüşümcü liderliğin ne olduğunu anlattığımız yazıda ele almıştık.
İki kavram yan yana konduğunda fark bir cümleye sığar. Vizyoner liderlik nereye gidildiği sorusuna cevap verir; dönüşümcü liderlik ise oraya kimin, hangi hâliyle varacağı sorusuna. Birincisi bir yeri tarif eder, ikincisi bir değişimi. Bir ekip bir vizyonu, kendisi hiç değişmeden de takip edebilir. Dönüşüm ise takip edenin değişmesini ister.
Vizyoner refleks, tıkanmada resmi keskinleştirmektir
Koçlukta en sık karşılaştığımız desenlerden biri, vizyonu güçlü bir liderin dönüşümü tıkandığında başlar. Lider çoğu zaman bir kurucudur ya da tam da bir dönüşüm için getirilmiş bir genel müdür. Resmi açıktır, anlatımı iyidir, yönetim kurulu da ekip de onu onaylamıştır.
Herkesin onayladığı, kimsenin değişmediği plan
Altı ay sonra tablo tuhaftır. Ekipteki herkes vizyonu ezbere anlatabilir, ama işlerin yapılış biçiminde değişen pek bir şey yoktur. Toplantılar aynı insanlarla aynı sırayla yapılır, kararlar yine eski yollardan geçer, yeni yapının kâğıt üzerindeki rolleri eski alışkanlıklarla doldurulur. Lider bunu bir anlatım sorunu olarak okur ve bildiği şeyi yapar: bir strateji toplantısı düzenler, sunumu yeniler, cümleyi daha keskin ve daha canlı hâle getirir.
Daha net bir resim neden işe yaramaz
Bu hamle çoğu zaman bir şey değiştirmez, çünkü ekibin eksiği yön değildir. Varılacak yer, her kilit kişiden bir şey bırakmasını ister: ustası olduğu bir rolü, yıllar içinde kazandığı bir statüyü, liderle kurduğu bir yakınlığı. Resim netleştikçe kayıp küçülmez; tersine daha görünür hâle gelir. Vizyonu yeniden anlatan lider, ekibin zaten gördüğü bir yeri bir kez daha gösterir. Oraya giderken kimin neyi geride bırakacağı sorusu ise masada hiç açılmaz.
Vizyonu yeniden anlatmanın lider için bir çekiciliği de vardır. Sahne, liderin güçlü olduğu yerdir: kalabalık bir salon, iyi hazırlanmış bir sunum, alkışla biten bir konuşma. Bir direktörle baş başa oturup ondan istenen kaybı konuşmak ise başka bir iştir. O konuşmada alkış yoktur; sessizlik, itiraz ya da kırgınlık olabilir. Lider tıkanmayı bir anlatım sorunu sayarken, çoğu zaman farkında olmadan kendini rahat hissettiği odaya geri çağırır.
Bir ekip bir vizyonu kendisi hiç değişmeden takip edebilir; dönüşüm ise takip edenin değişmesini ister.
Dönüşümcü hamle, bakışı resimden insanlara çevirmektir
Aynı tıkanmada dönüşümcü bir lider başka bir yere bakar. Resim yerinde kalır; liderin dikkati, o resme yürümesi gereken insanlara döner. Soru artık vizyonun yeterince açık olup olmadığı değildir. Soru, vizyona varmak için kimin bugünkü hâlini bırakması gerektiğidir.
Kişi kişi okumak
Liderle birlikte yaptığımız çalışma bu noktada küçük ve somuttur. Dönüşümü taşıyan beş altı kişinin adı bir sayfaya yazılır ve lider her birinin karşısına üç şey yazar:
- varılacak yerin bu kişiden bırakmasını istediği şey
- bıraktığında kaybettiği şey: bir ustalık, bir statü ya da bir yakınlık
- bu geçiş boyunca liderden görmesi ve duyması gereken şey
Sayfa çoğu zaman liderin beklediğinden zor dolar. Bazı satırlarda lider, kişinin neyi kaybedeceğini hiç düşünmemiş olduğunu fark eder. Bazılarında ise kaybı iyi bilir, ama o konuşmayı yapmamıştır. Dönüşümün tıkandığı yer genellikle bu ikinci gruptadır.
O konuşma bir ikna konuşması değildir. Lider vizyonu bir kez daha anlatmaz. Kişiden istenen değişimi ve bunun ona neye mal olacağını açıkça söyler, sonra neyin değişmeden kalacağını ekler: güveni, yeri, liderle ilişkisinin kendisi. Kaybın adı konduğunda çoğu insan onu taşımaya razı olur. Adı konmayan kayıp ise sessiz bir dirence dönüşür ve lider onu ancak aylar sonra, dönüşümün en yavaş ilerlediği yerde görür.
Güçlü bir resmin gölgesi
Vizyoner gücün bir de gölgesi vardır. Resmi eksiksiz ve parlak çizen bir lider, ekibe o resimde yazacak yer bırakmaz. Ekip resmi beğenir, alkışlar ve seyirci olur. Ekibe ne kadar tamamlanmış bir vizyon sunulursa, ekibin onu kendi işine çevirmek için yaptığı iş o kadar azalır ve değişim o kadar liderin omzunda kalır. Dönüşümcü lider resmin bir kısmını bilerek boş bırakır: şirketin nereye gittiği sabittir, oraya hangi yoldan ve hangi yeni rollerle gidileceğini ekip yazar. Vizyonun bir kademe aşağıda nasıl yayıldığını vizyonun aktarıcıyla yayıldığını anlattığımız yazıda ele almıştık.
Fark bir kişilik tipinde değil, liderin dikkatinde yatar
Bu ayrım liderleri iki tipe bölmek için yapılmaz. Vizyoner bir lider dönüşümcü iş yapabilir, dönüşümcü bir lider de bir vizyon olmadan hiçbir yere varamaz. Fark, belirli bir haftada liderin dikkatini nereye verdiğidir ve bu en kolay takvimde okunur.
Takvimdeki oran
Tıkanan bir dönüşümde liderden son iki haftasının takvimini iki renge ayırmasını isteriz. Birinci renk, varılacak yeri anlatmaya giden saatlerdir: sunumlar, genel toplantılar, yönetim kurulu hazırlığı, vizyon metninin yeni taslağı. İkinci renk, tek tek insanlarla neyi bırakacaklarını ve neye ihtiyaç duyduklarını konuşmaya giden saatlerdir. Vizyonu güçlü liderlerde birinci renk çoğu zaman sayfayı kaplar. İkinci renk ya hiç yoktur ya da başka bir gündemin kenarına sıkışmıştır. Bu bir suçlama değildir; liderin en iyi bildiği işe yönelmesinin doğal sonucudur.
Oran değiştiğinde ilk görünen şey çoğu zaman genel toplantıların kısalmasıdır. Lider vizyonu daha az anlatır, ama ekipten ona dair daha çok cümle duymaya başlar. Bırakacağı şeyin adı konmuş bir direktör, resmi artık kendi diliyle ve kendi ekibine anlatabilir. Vizyon bir kademe aşağıya bu yolla iner, liderin sesinin yükselmesiyle değil.
Vizyonu bırakmadan
Buradan vizyonun önemsiz olduğu sonucu çıkmaz. Varılacak yeri bilmeyen bir dönüşüm, insanları yerinden oynatır ama hiçbir yere götürmez. Vizyon dönüşümün ön koşuludur, yerine geçmez. Lider resmi çizmeyi bırakmaz. Yalnızca resim yeterince netleştikten sonra, her yeni saatin onu daha da netleştirmeye değil, ona yürüyecek insanlara gitmesine izin verir.
Sahadan
Bu konu odaya çoğu zaman bir anlatım sorusu olarak girer. Lider, vizyonunu ekibine nasıl daha iyi anlatabileceğini sorar. Herkesin onayladığını, ama kimsenin harekete geçmediğini söyler. Biz soruyu çeviririz: bu vizyonun gerçek olması için ekipte kimin başka biri olması gerekiyor ve lider onunla bunu en son ne zaman konuştu.
Odada olan
Cevap çoğu zaman bir sessizlikle başlar. Lider birkaç isim sayar ve bu konuşmaların çoğunun hiç yapılmadığını fark eder; yapılanlar da genellikle bir proje güncellemesinin sonuna, beş dakikaya sıkıştırılmıştır. Konuşma bu noktada vizyondan insanlara döner ve sonunda liderin kendi bırakması gerekenlere de uzanır. Dönüşümcü liderliğin unsurlarının birbirini nasıl çektiğini unsurları anlattığımız yazıda ele almıştık. Vizyoner liderlik ile dönüşümcü liderlik farkı bir tanımda değil, plan tıkandığında liderin resme mi insanlara mı döndüğünde görünür.
Nasıl çalıştığımız bu soruyla başlar. Diğer yazılarımız Perspektif sayfasında.