Kariyerde yön çoğu zaman ileride aranır, oysa geride yazılıdır
Üst düzey bir yönetici kariyerinde yön aramaya başladığında gözü önce ileriye bakar. Hangi teklifler masada, pazar nereye kayıyor, bir sonraki rol hangisi olabilir, beş yıl sonra hangi masada oturmak ister. Bu sorular doğaldır ve çoğu zaman yıllarca işe yaramıştır. Kariyerin ilk yarısında yön, bir sonraki basamağın kendisiydi; merdiven yukarı doğru uzadığı sürece kimsenin ayrıca yön araması gerekmedi.
Kariyer kararlarında yön bulma sorusu tam da merdivenin seyreldiği yerde başlar. Üst kademede bir sonraki basamak ya yoktur ya da birkaç tanedir ve hepsi başka bir tarafa açılır: başka bir şirkette aynı unvan, bir yönetim kurulu koltuğu, bir fon ortaklığı, kendi işi, daha küçük ama daha serbest bir rol. Basamaklar artık aynı çizgide durmadığı için hiçbiri tek başına bir yön göstermez. Merdiven bittiğinde yön ileride değil, o merdiveni çıkarken verilmiş kararlarda aranır.
Ölçütün kaynağı
Kariyerde yol ayrımını anlatırken seçeneklerden önce bir ölçüt yazmayı önermiştik. O yazının açık bıraktığı soru, ölçütün nereden geleceğiydi. Bu yazı o sorunun yöntemini anlatıyor. Ölçüt, kişinin kendisi hakkında öne sürdüğü bir iddiadır ve en güvenilir kaynağı iddiadan önce gelen davranıştır: yıllar içinde neyin uğruna neyin bırakıldığı.
Beyan edilen değerler yön göstermez, çünkü hepsi aynı anda doğrudur
Yön arayan yöneticiye en sık önerilen şey bir değerler çalışmasıdır. Kişi kendisi için önemli olanları sıralar: özerklik, etki, öğrenmek, aile, güvence, görünürlük. Liste dürüsttür. Sorun, listedeki her kelimenin aynı anda doğru olmasıdır. Hiçbir yönetici özerkliği ya da ailesini önemsemediğini söylemez ve sıralaması istendiğinde verdiği cevap çoğu zaman o haftanın yorgunluğunu yansıtır.
Bedelsiz sıralama
Değerler bedel ödenmeden sıralandığında birbirinden ayrılmaz. Kâğıt üzerinde özerkliği güvencenin önüne koymak kolaydır, çünkü hiçbir şey kaybedilmez. Gerçek bir teklifin önünde aynı sıralama çoğu zaman tersine döner ve kişi bunu kendi içinde bir çelişki olarak yaşar. Oysa çelişki değerlerde değil, onların ölçüldüğü yerdedir. Bir değerin ağırlığı, ona ne kadar inanıldığıyla değil, uğruna neyin bırakıldığıyla ölçülür.
Üst kademede bu fark daha da belirginleşir. Bir yöneticinin kendini anlatma biçimi yıllar içinde cilalanmıştır; mülakatlarda, yönetim kurulu sunumlarında, ekibe yapılan konuşmalarda defalarca tekrarlanmıştır. Değerler çalışması bu cilalı anlatıyı olduğu gibi geri getirir. Kişi kendini bir kez daha anlatır, ama kendisi hakkında yeni bir şey öğrenmez. Yön sorusu da bu yüzden çalışmanın sonunda başladığı yerde durur.
İnsan neye inandığını söyleyerek değil, neyi bıraktığıyla tanınır.
Yöntem, verilmiş kararları bedelleriyle birlikte yazmaktır
Yöntem bir masa başı çalışmasıdır ve tek oturuşta yapılabilir. Son on beş ya da yirmi yılın kariyer kararları yazılır. Yalnızca kabul edilen roller değil, reddedilen teklifler, hiç başvurulmayan pozisyonlar ve kalınmasına karar verilen yerler de yazılır. Yapılmayan hamle de bir karardır ve çoğu zaman en çok şey söyleyen odur.
Her karar için üç satır
Her karar için üç satır yazılır:
- Ne seçildi: kabul edilen rol, reddedilen teklif ya da kalınan yer, tek cümleyle.
- Ne ödendi: o seçimle bırakılan şey, örneğin bir maaş farkı, bir şehir, bir unvan, bir ekip ya da bir ilişki.
- Ne korundu: ödenen bedelin karşılığında elde tutulan şey, yani seçimin gerçek gerekçesi.
Üçüncü satır en zor olanıdır ve yöntemin bütün ağırlığı ondadır. İlk yazılan cevap genellikle o dönemin resmî gerekçesidir: daha büyük bir sorumluluk, daha iyi bir fırsat. Asıl cevap biraz kurcalandığında gelir. Teklif belki büyüktü, ama reddedilmesinin nedeni yeni yöneticinin kim olacağıydı. Taşınma belki kariyer içindi, ama kabul edilmesinin nedeni bir şehirden uzaklaşmaktı. Bu ikinci cevaplar özgeçmişte yer almaz ve tam da bu yüzden işe yarar.
Tekrar eden satır
Beş ya da altı karar yan yana yazıldığında üçüncü sütun çoğu zaman tekrar eder. Aynı şey farklı kelimelerle defalarca korunmuştur: kendi kararını kendisi verebilmek, belirli türde insanlarla çalışmak, bir işi baştan sona kurmak, ailenin kurulu bir düzenini bozmamak. Kariyerde yön, ödenen her bedelin karşılığında tekrar tekrar korunan şeydir. Kişi onu hiçbir zaman bir değer olarak beyan etmemiş olabilir. Ama kararları onu her seferinde seçmiştir ve bu seçim, herhangi bir beyandan daha güvenilir bir kayıttır.
Bir kaydın okunuşu
Birlikte çalıştığımız yöneticilerin kayıtlarından derlenmiş bir örnek bunu somutlaştırır. Bir finans direktörü, bir aile şirketinden gelen genel müdürlük teklifini reddetmiştir ve bedeli bir unvandır. Birkaç yıl sonra, bir birleşme sırasında daha iyi bir teklifi geri çevirip kalmıştır ve bedeli bir maaş farkıdır. Ardından daha küçük bir şirkete geçmiştir ve bedeli bilinirliktir. Üç kararın resmî gerekçeleri birbirine hiç benzemez. Korunan sütun ise üç kez aynı şeyi söyler: başladığı bir işi kendi eliyle bitirebilmek. Bugün masadaki en parlak teklif, büyük bir grubun finans başkanlığı, bu kişiden tam olarak bunu ister: kurmayı değil, başkalarının kurduğunu yönetmeyi.
Bulunan yön bir varış noktası değil, bir eleme kuralıdır
Bu okumadan çıkan şey bir hedef değildir. Hangi rolün alınacağını söylemez. Söylediği, hangi seçeneklerin baştan elenmesi gerektiğidir: kişiden yıllardır koruduğu şeyi bedel olarak isteyen her yol. Masadaki üç teklif bu soruyla okunduğunda biri çoğu zaman kendiliğinden düşer ve düşen bazen kâğıt üzerinde en parlak olanıdır. Kalan seçenekler arasındaki karar hâlâ verilmelidir, ama artık doğru zeminde verilir.
Korunan şey yanlış olduğunda
Bazen kayıt rahatsız edici bir şey gösterir. Korunan şey bir değer değil, bir kaçınmadır: zor bir konuşmadan, görünür bir başarısızlık riskinden ya da birinin onayını kaybetmekten kaçınmak. Bu da bir yöndür ve onu görmek kararın en değerli kısmı olabilir. Fark şudur: bilinmeden korunan bir kaçınma yönü sessizce belirler, görüldüğünde ise kişi onu korumaya devam edip etmeyeceğine kendisi karar verir. Yön değiştirilebilir, ama önce hangi yönde yürünmüş olduğu bilinmelidir.
Kaydın hiçbir şeyi tekrar etmediği de olur. Üçüncü sütun her kararda başka bir şey söyler ya da hep aynı şeyi söyler: bir sonraki basamak. Bu da bir bulgudur. Kararları o güne kadar merdiven vermiş, kişi neyi korumak istediğini hiç seçmek zorunda kalmamıştır. O zaman önündeki karar, yönü ilk kez adıyla seçmesi gereken karardır. Bunu bilmek, kaydın boşluğunu bir eksiklik olarak değil bir başlangıç olarak okumayı sağlar.
Bu ayrım, yolun ortasında yön değiştirmeyi düşünen yönetici için özellikle önemlidir. Orada sorulan soru çoğu zaman geçmişe dair bir hükümdür. Kayıt bu hükmü gereksiz kılar; geçmiş doğru ya da yanlış olarak değil, neyin korunduğunu gösteren bir veri olarak okunur.
Sahadan
Kariyer kararıyla gelen yöneticiler genellikle seçeneklerini anlatarak başlar. Bir süre seçenekleri dinleriz, sonra konuşmayı geriye çeviririz ve önce reddedilen teklifleri sorarız. Kabul edilen roller özgeçmişte yazılıdır ve anlatıları hazırdır. Reddedilenlerin hazır bir anlatısı yoktur, bu yüzden daha dürüst anlatılırlar.
Reddedilen tekliflerin söylediği
İki ya da üç reddedilen teklif konuşulduktan sonra korunan şey çoğu zaman yönetici onu adlandırmadan önce odada belirir. Adlandırmak birkaç dakika sürer; kabul etmek bazen daha uzun. Masadaki seçenekler o adla okunduğunda, karar seçeneklerden değil kişinin kendi kaydından çıkar.
Nasıl çalıştığımız bu kayıtla başlar. Yön üzerine diğer yazılarımız Perspektif sayfasında duruyor.